Паходжанне назвы і гісторыя манастыра

Паходжанне назвы Каложскай царквы мае некалькі версій. Згодна з першай, у пачатку XV ст. Вялікі князь літоўскі Вітаўт адправіўся ў паход на Пскоў, каб захапіць яго. Спроба аказалася няўдалай, аднак Вітаўт разбурыў адно з прадмесцяў Пскова, якое называлася Каложай. Па паведамленні летапісца, князь узяў 11.000 палонных і перасяліў іх у наваколлі Гродна. Перасяленцы з-пад Пскова назвалі землі каля манастыра ў гонар месца, дзе яны жылі раней – Каложа.

Другая версія з'явілася ў канцы XX стагоддзі. Філолагі сцвярджаюць, што на старажытнарускай мове слова "каложані" азначае месца, дзе б'юць крыніцы. Геалагічныя даследаванні сапраўды пацвердзілі існаванне крыніц каля Каложскага ўзгорка. Па пісьмовых крыніцах вядома, што як мінімум з XV ст. пры царкве знаходзіўся праваслаўны мужчынскі манастыр. Пасля заключэння Брэсцкай царкоўнай уніі ў пачатку XVII ст. ён стаў грэка-каталіцкім. Манастыр атрымаў зямельныя ўладанні ад вялікіх князёў літоўскіх, быў уладальнікам некалькіх навакольных вёсак, а таксама земляў у Гродзенскай пушчы. Каля манастыра нават быў свой знак, якім ён абазначаў дрэвы з уласнымі вуллямі-барцямі ў лесе.

Аднак з цягам часу стан манастыра паступова пагаршаўся: у XVI ст. ён быў перададзены ў кіраванне свецкім асобам, што прывяло манастыр да заняпаду. Адзін з пілігрымаў з сумам адзначыў, што пасля спусташальных войнаў сяр. XVII стагоддзя будынак царквы стаяў у запусценні без даху, там ратавалася быдла ад летняй спёкі. Падчас Паўночнай вайны стан манастыра быў жаласным, у манахаў амаль не было сродкаў да існавання: пробашч нават быў змушаны закласці срэбную чару, каб купіць манахам хлеба. Гісторыю Каложскай царквы мы ведаем дзякуючы працам ігумена Ігната Кульчынскага, які ў XVIII ст. працаваў у манастырскім архіве і склаў манастырскі летапіс. Вядома, што ў кляштары была бібліятэка. У 1815 годзе ў кніжны збор Віленскага ўніверсітэта была перададзена польскамоўная копія статута Вялікага княства Літоўскага 1588 года са збору гродзенскага манастыра. Царква дайшла да нашага часу ў моцна змененым выглядзе. Разбурэнне царквы працягвалася стагоддзямі, аб чым сведчаць сляды шматлікіх рамонтаў у розны час. Падчас войн з крыжакамі, шведамі і Расійскай дзяржавай першапачатковы купал, скляпенні і верхнія часткі сцен храма былі страчаны. Але найбольшы ўплыў на разбурэнне храма аказала рака Нёман, якая паступова наблізілася да ўзгорка, на якім стаіць царква, і размыла яго. Па манастырскіх летапісах вядома, што за царквой знаходзіўся сад, які з часам стаў востравам, а затым быў поўнасцю паглынуты вадой. Каб умацаваць схіл, манахі высаджвалі на ім дрэвы. Гродзенская шляхта ў XVIII стагоддзі звярнулася да сейма ў Варшаве з просьбай дапамагчы выратаваць храм. Але з часам царква, якая зноў належала праваслаўным з 1839 года, была забытая, пакрылася расколінамі і ў 1840-х гадах была зачынена для наведвальнікаў. Катастрофа адбылася ў красавіку 1853 года падчас разліву ракі Нёман: адбыўся моцны апоўзень схілу, з-за якога абрынулася паўднёвая сцяна, дзве калоны і дах. Пасля разбурэння царквы праваслаўны мужчынскі манастыр быў перанесены ў будынак закрытага каталіцкага жаночага бернардынскага манастыра, дзе праіснаваў да пачатку Першай сусветнай вайны. Царква стаяла ў руінах да пачатку XX стагоддзі. За гэты час адбылося яшчэ некалькі апоўзняў, якія разбурылі часткі заходняй і ўсходняй сцен. Людзі расцягвалі на памяць збаны, цэглу і маёліку храма. Царкву спрабавалі аднавіць некалькі разоў, але беспаспяхова з-за недахопу фінансаў і бюракратыі. У 1872 г. у яе сценах была асвечана капліца. Сітуацыя змянілася толькі ў самым канцы XIX стагоддзя, калі бераг быў умацаваны, да старадаўніх цагляных сцен царквы былі прыбудаваны драўляныя сцены, пабудову накрылі двухсхільным дахам з барочным купалам. Па праекце храму быў вернуты вонкавы выгляд, вядомы па чарцяжах 1840-х гадоў. Драўляныя сцены разглядаліся як часовая мера, рэстаўратары стварылі праекты поўнай рэстаўрацыі цаглянай царквы ў візантыйскім стылі. Аднак планам перашкодзіла Першая сусветная вайна, якая прыйшла ў Гродна ў 1915 годзе.

У міжваенны перыяд царква заставалася дзейнай, але ў савецкі перыяд была зачынена. Будынак падтрымліваўся ў прымальным стане: спачатку ў ім размяшчаўся філіял гісторыка-археалагічнага музея, а потым музей гісторыі атэізму і рэлігіі. У 1990 годзе храм быў вернуты праваслаўным вернікам. Ідэя аднаўлення і рэстаўрацыі Каложы вярнулася толькі ў канцы ХХ стагоддзя ў часы незалежнай Беларусі. У канцы 1990-х гадоў пачалася дыскусія аб тым, як і ў якім стылі трэба аднаўляць царкву і ці трэба гэта рабіць. У выніку было вырашана захаваць аблічча царквы перыяду пачатку XX стагоддзі. У 2017-2018 гадах старыя драўляныя элементы былі заменены на новыя. Груд некалькі разоў умацоўваўся, таму сёння царкве нічога не пагражае.